Friday, April 10, 2009

تارکوفسکی و پاراجانف: معنویتِ الگوگریز

Andrei Trakovsky and Sergei Parajanov in soviet times.

از طریق یک فیلمباز روسی مستندی کوتاه بدستم رسید به اسم «جزیره ها» درباره ی دوستیِ آندره تارکوفسکی و سرگئی پاراجانف (پاراجانوف). این دو از برجسته ترین هنرمندانِ سبکمند سینمای اتحاد جماهیر شوروی در دهه ی شصت و هفتاد میلادی بودند. با این حال فردیتِ آفرینشگر آنها سازگاریِ چندانی با سیستم کمونیستی نداشت، هرچند دنباله رویِ سنت یا جریانی مسلط در آنسوی پرده ی آهنین هم نبودند. تارکوفسکی و پاراجانف همانند «جزیره ها»یی بودند در میانِ جریان رایج. برای همین تا خود را یافتند، با سانسور مواجه شدند. پاراجانف سرانجام راهی زندان شد و تارکوفسکی به تبعید رفت.


در مستند «جزیره ها» نماهایی از فیلمهای تارکوفسکی و پاراجانف به شکلی قیاسی و تداعی گر در هم آمیخته می شوند و خط و ربط آنها بواسطه ی مصاحبه با دوستان و گفتاوردها روشن تر می شود یا بُعدِ معنایی تازه ای پیدا می کند. فیلمهای پاراجانف و تارکوفسکی اگرچه شباهت های نمادین دارند، اما در سبک پردازی بسیار متفاوت اند. برای مثال تارکوفسکی تراولینگ های آرام و نماهای طولانی را مبنایِ آنچه خود «پیکره سازی در زمان» می خواند، قرار داد. ولی پاراجانف بویژه پس از «سایه های نیاکان فراموش شده» به قاب های شمایل گونه ی ثابت و میزانسن های انتزاعی روی آورد. به گفته ی یکی از مصاحبه شوندگان در این مستند: تارکوفسکی درونگرا بود و پاراجانف برونگرا.


ُSergei Parajanov, Armenian Filmmaker


آنچه مسلم است گستره ی تخیل و اندیشه ی سینمایی تارکوفسکی و پاراجانف در چارچوبهای حاکم و معمول نمی گنجید. پاراجانف در متنی از زندان می نویسد:

«فکرنکنم بدانم برای چی زندانی شده ام و برای چه مدت. آنها مرا زیر نظر گرفته اند و منتظر اند تا خُرد شدنم را ببینند. اعتصاب غذا مسخره است، چون اعتصاب اینجا دو سال طول می کشد. دستانت را می بندند و با لوله توی حلق ات غذا می ریزند. بازپرس ماکاشُف می گفت: "تو قرار بود یکسال حبس بکشی، اما امیدِ من به پنج سال است. چون در طی آن پنج سال نابودت می کنیم."


از همه وحشتناکتر این است که در جریان بازپرسی ها و دادگاه حرفهایم را باور نکردند. مدام توی حرفم می پریدند. شیوه ی کار اینها همین است. من باید مثل دورانِ تفتیش عقاید در قرون وسطا، تاوان پس بدهم. بهای گزافی است. دور و برم را جماعتی از گرگان گرفته اند که پارس می کنند و زوزه می کشند. افسوس که من ماگلی [شخصیت کارتونی روسی] نیستم که بتوانم زبان جنگل (توحش) را یادبگیرم.»


Shadows of our forgotten Ancestors - Sergei Parajanov


پاراجانف زبان جنگل را نیاموخت و نابود نشد. اما علاوه بر حبس، تا پانزده سال از کار منع شد، و این کم از نابودی نداشت. تارکوفسکی در نامه ای به پاراجانفِ زندانی می گوید: «باید بدانی که در مسکو همه مبهوت اند از این آزمونِ حماسی که تو می گذرانی. واقعیت این است که هیچ پیامبری در سرزمین خود پذیرفته نیست


و او حق داشت. آثار بزرگ اما انگشت شمار پاراجانف را در غرب و شرق جهان به نمایش گذاشتند، حتا در ایرانِ دوران جنگ. اواسط دهه ی شصت خورشیدی فیلمهای پاراجانف و تارکوفسکی را هرچند دیرهنگام به سینماهای ایران آوردند تا الگویی باشد برای سینمایی معنوی یا برین انگارانه. غافل از اینکه معنویتِ این دو آفرینشگر، یکسره الگوگریز بود و قالبهای دیکته شده را تحمل نمی کرد؛ خواه سوسیال رئالیسم باشد، خواه چیزی شبیه به آنچه در ایران هنر و سینمای دینی می نامند.


از دیگر ویژگی های سینمای پاراجانف جلوه های بومی/قومی و شاعرانه ی آن بود، بویژه در «رنگ انار» و «عاشق غریب». اما این جلوه ها نیز برآیند خلاقیت و بینشی بودند که حد و مرزی نمی شناخت، نه قومی، نه ایدئولوژیک و نه مذهبی. پاراجانف یک ارمنی بود که در گرجستان زاده شد، در مسکو سینما خواند، در اوکراین فیلم ساخت و عشق ورزید، در سیبری حبس کشید، در غرب و شرقِ جهان سینما شناخته شد و در ارمنستان درگذشت (1990).


در جایی دیگر از مستند «جزیره ها» صدایی از یک فیلم تارکوفسکی می گوید: «بزرگ است ناتوانی و ناچیز است قدرت. انسان که زاده می شود ضعیف و انعطاف پذیر است. وقتی می میرد، سخت و بی حس است. درخت که رشد می کند، حساس و نرمخو ست. خشک و سخت که می شود، می میرد.»


- تصویر زیر نمایی از واپسین فیلم تارکوفسکی «ایثار» را نشان می دهد. کودک به این درخت خشکیده آب می دهد، با این امید که دوباره سبز شود.


Sacrifice - Andrei Tarkovsky


پاراجانف در آخرین فیلم خود، افسانه ای آذری را به تصویر کشید که در کودکی از مادر اش شنیده بود و شیفته ی آن بود: عاشق غریب. او نقش عاشقِ آذری و مسلمان را بر عهده ی جوانی کُرد گذاشت که یک مسیحی بزه کار و همسایه ی او بود. این ملغمه ی عجیب خود جلوه ای از غنا و گستردگی دنیای پاراجانف است. پاراجانف «عاشق غریب» را به خاطره ی آندره تارکوفسکی تقدیم کرد.


Ashik Kerib - Sergei Parajanov


مصاحبه ای مفصل با پاراجانف را در مستندی دیگر می توانید ببینید که در یوتیوب در دسترس است. این مستند همچنین حاوی گزیده فیلمها و نکات جالب بسیار درباره ی کار و زندگی پاراجانف و سینمای اتحاد شوروی است. (دیگر بخشهای این مستند را در فهرست ویدئوهای مرتبط بیابید).


Documentary about Parajanov : here part 1

Other parts to find under: related video

No comments: